MAT02_top

Dossier | Duurzame keuze van bouwtechnieken en structuurelementen

Duurzame keuze van bouwtechnieken en structuurelementen

© Free-Photos / Pixabay.com

Aanpasbare en flexibele gebouwen ontwerpen, door te kiezen voor materialen en systemen met een lage impact op het leefmilieu en op de gezondheid.

De Gids Duurzame Gebouwen stelt het volgende stappenplan voor met het oog op een duurzame keuze van de bouwtechnieken alsook van de materialen en structuurelementen:

  • Het denkwerk vanaf het ontwerp van het project oriënteren door het hergebruik van bestaande gebouwen te overwegen, door de ruimtes op flexibele wijze te ontwerpen, door te anticiperen op de latere inrichtingen en verbouwingen van het gebouw, door te kiezen voor een globale aanpak met behulp van bouwelementen (gevels, muren, daken, tegels...) en door de behandeling toe te laten van de materialen die zich aan het einde van hun levenscyclus bevinden.
  • Kiezen voor technieken en materialen die aan de context van het project aangepast zijn, en hierbij hun impact op het leefmilieu en de uitstoot van polluenten die de gezondheid schaden, beperken en door de demontage, het hergebruik en de recyclage aan het einde van de levenscyclus mogelijk te maken

Uitdagingen

De structuur is de ruggengraat van een gebouw. In de meest elementaire definitie is de structuur het materiële element waardoor een gebouw in de loop der tijd zijn structurele stabiliteit behoudt. De drukverdeling, het windverband van het bebouwde volume en de brandbestendigheid zijn stuk voor stuk kenmerken waaraan de structuurelementen moeten beantwoorden: is dat niet het geval, dan kan geen enkele constructie duurzaam blijven bestaan.

Anders dan de kenmerken die eigen zijn aan de structuur, kan de structuur ook een gunstige impact hebben op andere aspecten, zoals de thermische isolatie van wanden, de eenvoudige doorvoer van de leidingen, de beperking van het gewicht van een aanbouw enz.

Een structuur kan ook tijdelijk van aard zijn. Dat geldt voor constructies die van nature een kort leven zijn beschoren, zoals tentoonstellingspaviljoenen, seizoensinstallaties en dergelijke. Voor dergelijke gebouwen moet behalve met de milieu- en gezondheidsprestaties ook rekening worden gehouden met de demonteerbaarheid en de mogelijkheden voor hergebruik om te vermijden dat ze te snel overbodig worden.

Voorafgaand aan de opkomst van de industriële productieprocessen werden gebouwen meestal opgetrokken uit lokaal beschikbare materialen. Zo ontwikkelden zich bouwtechnieken met houten elementen in gebieden waar dit materiaal eenvoudig en rijk voorradig was. Tot begin 20ste eeuw werd in onder meer de Brusselse regio vaak gewerkt met bakstenen die ter plaatse werden gebakken met klei uit de lokale bodem.

Aanpak

Wie zijn bouwtechnieken en structuurmaterialen en –elementen verantwoord wil kiezen, moet vanaf het ontwerp tot en met de uitvoering stilstaan bij de volgende principes:

Voor het ontwerp van het project

Overweeg het hergebruik van bestaande gebouwen, rekening houdend met de compatibiliteit tussen het projectprogramma en de bestaande structuurelementen

De renovatie van bestaande gebouwen en hun functionele flexibiliteit is een heel relevante aanpak wat betreft de levenscyclus van materialen. Er moet op worden toegezien dat de bestaande structuurelementen die qua stabiliteit geen grote gebreken vertonen, worden behouden en dat eventuele geplande uitbreidingen geen grote wijzigingen in de structuur van het gebouw met zich meebrengen. Zo kan de hoeveelheid benodigde nieuwe elementen worden beperkt (besparing van middelen).

Wees vooruitziend en denk ook aan latere herinrichtingen en veranderingen aan het gebouw

De effectieve aanpasbaarheid van de structuurelementen waaruit het gebouw is opgetrokken, hangt rechtstreeks samen met de demonteerbaarheid ervan. Ze biedt een niet te onderschatten meerwaarde voor wat de aanpasbaarheid van het gebouw aan verschillende toepassingen en gebruikswijzen betreft. Naast de positieve impact in termen van afvalproductie verleent de aanpasbaarheid het gebouw ook meer pertinentie doordat het zich gemakkelijk leent voor verbouwingen. De levensduur neemt daardoor toe. Structuurelementen met een grote reikwijdte kunnen dan weer voor flexibiliteit zorgen op het vlak van de interieurinrichting.

Zie De wisselwerking tussen een gebouw en zijn context bevorderen

Benader de structuur per element

De structuurelementen zijn verbonden met andere producten binnen een geheel (gevel, muur, dak, vloerplaat…). Ze spelen een doorslaggevende rol voor de structurele stabiliteit van het betreffende complex en voor het gebouw in zijn geheel, maar ook hun bijdrage aan de andere prestaties van het geheel kunnen hier niet los van worden gezien. Of het nu gaat om de energieprestaties van de gebouwschil, de waterdampdoorlatendheid, de brandwerendheid of de thermische inertie: de structuurmaterialen en -elementen hebben specifieke eigenschappen waarvan het belang en de pertinentie kunnen variëren in functie van de samenstelling van het structuurelement in zijn geheel. Bij wijze van voorbeeld: een draagmuur bestaande uit een materiaal dat waterdampdoorlatend is (nieuw of bestaand) moet worden voorzien van thermische isolatie, gevelmetselwerk en een binnenafwerking die samen en voor de muur in zijn geheel voor goede prestaties zorgen inzake waterdampdoorlatendheid. De keuze van een structuurmateriaal en een bouwtechniek moet dus worden gecombineerd met een reflectie over de andere componenten van het betrokken structuurelement.

Voorzie de mogelijkheid om het materiaal op het einde van zijn levenscyclus te demonteren, te hergebruiken en/of te recycleren

Demonteerbare assemblages, gebruik van geprefabriceerde elementen en toepassing van veelgebruikte, gestandaardiseerde afmetingen maken het potentieel voor hergebruik van de structuurelementen aanzienlijk groter. De hoeveelheid afval als gevolg van sloopwerken of van de onmogelijkheid om de elementen van elkaar te scheiden zonder de kwaliteit of de stabiliteit aan te tasten, is in zo'n geval een stuk kleiner. Bij renovatie kunnen de structuurelementen soms niet worden behouden. Het is dan belangrijk ze als eerste keuze elders in het gebouw te hergebruiken, ze anders te bestemmen voor tweedehands gebruik en ze pas in de laatste plaats te laten recycleren. Als een structuurelement aan het einde van zijn levensduur kan worden gedemonteerd, zal dit de recyclage veel gemakkelijker maken. Dit moet worden overwogen indien het element ook buiten de site niet kan worden hergebruikt doordat het te zwaar beschadigd is.

Deze aandachtspunten zijn vooral relevant dankzij oplossingen als prefabricage / standaardisering, de keuze van bouwwijzen en -materialen met een beperkte milieu- en gezondheidsimpact en het afbraakpotentieel van de structuurelementen.

Voor de materiaalkeuze

Kies een techniek die of een materiaal dat aan de context is aangepast

Er bestaat geen absolute regel die zegt dat de ene structurele oplossing in alle gevallen te verkiezen is boven de andere of omgekeerd. Afhankelijk van de beperkingen die voor het project gelden - contextueel, fysiek, mechanisch of prestatiematig - en (bij renovatie) rekening houdend met de bestaande elementen, dient bij de keuze van een techniek en/of een structuurmateriaal te worden gestreefd naar de oplossing met de kleinste milieuimpact, rekening houdend met de geldende eisen en beperkingen.

Kies een materiaal met een lage milieu-impact

Is eenmaal vastgesteld wat de technische en prestatiebeperkingen zijn, dan kan op basis van de daaruit resulterende keuzemogelijkheden een vergelijking worden gemaakt tussen de aangepaste structuurmaterialen op basis van hun milieu-impact. Dit wordt eenvoudiger gemaakt door gecentraliseerde gegevenssystemen, zoals de classificatietools voor materialen en voor levenscyclusanalyse. Deze tools tonen de analyseresultaten inzake de milieu-impact van verschillende bouwproducten. De analyse van de impact verloopt transversaal: de volledige levenscyclus wordt bekeken. Er wordt onder meer naar de volgende criteria gekeken: de uitstoot van broeikasgassen, de productie van verzurende gassen, de herkomst van de middelen (hernieuwbaar, niet-hernieuwbaar), gebruik van grondstoffen, afvalproductie, toxiciteit voor het water en voor de mens.

Zie De levenscyclus van materialen: analyse, informatiebronnen en keuzehulpmiddelen.

Beperk de uitstoot van vervuilende stoffen die schadelijk zijn voor de gezondheid

Sommige structuurelementen die op de markt verkrijgbaar zijn, vereisen het gebruik van insecten- en schimmeldodende beschermingsproducten, die schadelijk zijn voor de gezondheid. Verder is het belangrijk om lijmsoorten die stoffen afgeven te vermijden bij de aankoop van geprefabriceerde elementen. Mechanische assemblages genieten de voorkeur.

bijgewerkt op 01/01/2013

Code n° : G_MAT02 - Thema's : Materiaal - Andere thema's : Werf | Afval | Circulaire economie | Luchtdichtheid | Thermische inertie | Keurmerken/certificering | Vervuiling in het gebouw Hergebruik - Gerelateerde project components : Buitenwand | Binnenwand | Houtenskelet | Vloerplaat | Dak