NAT05 - Cultures surélevées_top

Voorziening | Teeltbakken

Teeltbakken

© X. Claes / Leefmilieu Brussel

Naast de teelt in volle grond is het ook perfect mogelijk om teeltbakken te gebruiken die niet in contact staan met de grond. Dit type teelt wordt aanbevolen wanneer het gebouw geen bruikbare tuin heeft (ruimtelijke beperking of vervuiling). De teeltbakken kunnen op verschillende plekken in het gebouw (plat dak, balkon, beneden aan een flatgebouw, enz.) geplaatst worden en ze kunnen allerhande gewassen bevatten. Idealiter wordt er al rekening mee gehouden bij het ontwerp van het gebouw (vereisten rond gewicht, toegang, water, enz.).

Wanneer opteren voor teeltbakken?

Deze teeltwijze kan  plekken  benutten  waar geen aarde beschikbaar is  (daken, balkons, terrassen, enz.), zowel op de begane grond als in en op het gebouw zelf. Dit systeem met teeltbakken leent zich dus goed voor een stedelijke omgeving:

  • Plek op de begane grond  (gras of bitumen): binnenkant van huizenblokken, binnenplaatsen;
  • Plek op hoogte : platte daken, balkons, vensterbanken, terrassen, trappen.

Tuintype

© Guillaume Morel-Chevillet

Maar deze verhoogde teeltbakken zijn in bepaalde omstandigheden ook gerechtvaardigd in zones met teelaarde:

  • Bodem met  sporen van vervuiling ;
  • Aarde met  slechte agronomische kwaliteit ;
  • Wens om de teelt toegankelijk te maken voor  mensen met beperkte mobiliteit ;
  • Wens om het  werk minder zwaar te maken ;

Wat zijn de voor- en nadelen van teelt in bakken?

Voordelen van teelt in bakken 

Voorbeeldgebouw
“Leuvensesteenweg”

Voorbeeldgebouw “Leuvensesteenweg”

© Bernard Boccara

Teeltbakken

© X Claes

  • Valorisatie van  steriele of ongebruikte ruimten  (vervuilde bodem, versteende oppervlakken) ;
  • Vergroening  van de stad ;
  • Mogelijkheid om er een grote  diversiteit  aan eetbare en siersoorten te telen (bloemen, fruit en groenten) ;
  • Meewerken aan het behoud van de  biodiversiteit ;
  • Smeden van  sociale banden  en uitwerken van  educatieve activiteiten ;
  • Produceren van  lokale voedingsmiddelen ;
  • Toegankelijk  voor bejaarden, mensen met beperkte mobiliteit of met rugproblemen en rugpijn ;
  • Aan  lichaamsbeweging doen ;
  • Regeling van de  regenwaterafvloeiing  en beperking van de stagnatie ervan op ondoorlatende oppervlakken ;
  • Modulariteit van de recipiënten die verschillende afmetingen kunnen hebben afhankelijk van de  beschikbare ruimte ;
  • Beperking van  schade door dieren  omdat de bakken hoger dan de begane grond staan ;
  • Mogelijkheid om sneller sommige  symptomen  en  ziekten  op te sporen ;
  • Beperking van het  wieden  (het verwijderen van het onkruid in de teeltbakken) ;
  • Beste teeltvoorwaarden  voor de productie van broze planten, de vroegere start of de verlenging van het seizoen ;
  • Recycling van stedelijk  organisch afval .

Nadelen van teelt in bakken

  • Irrigatie  nauwlettend in het oog houden want de aarde is geneigd om vlugger uit te drogen aan de zijkanten tijdens droge perioden ;
  • Geteelde oppervlakken  van het vlakke of licht glooiende type ;
  • Vervaardigen en installeren van de  recipiënten  (tijd, middelen, enz.) ;
  • Is niet voor alle  soorten gewassen  geschikt, denk maar aan aardappelen die aangeaard moeten worden of pompoenen en courgettes die zich sterk verspreiden ;
  • Ontkoppeling van  bodemorganismen  ;
  • Geen  toekenning van het biolabel .

Welke types recipiënten voor teeltbakken?

Materialen

Het ontwerp van de (bloem)bakken moet  duurzaam  zijn (stevige materialen en montages) en  weerstaan aan weer en wind  (wind, regen, zon). De wanden moeten  ondoordringbaar  zijn.

Er bestaat een hele reeks recipiënten die variëren naargelang de vorm of de materialen waaruit ze gemaakt zijn. De keuze van het type recipiënt zal afhangen van de  doelstellingen van het project  en de  beperkingen van de omgeving  waarin het wordt geplaatst. Omwille van de stabiliteit wordt de voorkeur gegeven aan recipiënten in hout, plastic en geotextiel. Potten in steen en in aardewerk zijn zwaarder en worden bij voorkeur op stabielere plekken (binnenplaatsen, tuinen) geplaatst en/of plekken waar het winderig is. Zo gaan ze minder snel omvallen, maar de geteelde gewassen zijn meer geneigd om uitgedroogd te raken door de wind. Bij  bakken met waterreserve  zijn planten in staat hun waterverbruik zelf te regelen. Dit type bak is aan te raden bij een omslachtige toegang tot water.

Types recipiënten - Voordelen en nadelen

VoordelenNadelenKostprijs
Pot in aardewerk
  • Goede vochtregeling in de zomer
  • Allerhande afmetingen
  • Gieten is vereist
  • Niet goed bestand tegen vorst en schokken
  • Zwaar
Gemiddeld
Plastic pot
  • Houdt het water bij in de zomer
  • Allerhande afmetingen
  • Licht
  • Niet-hernieuwbaar materiaal
  • Gevoelig voor UV
  • Risico op rotting van de wortels bij slecht waterbeheer
Laag tot hoog
Plastic pot met waterreserve
  • Houdt het water bij in de zomer
  • Geen risico op rottende wortels
  • Allerhande afmetingen
  • Niet-hernieuwbaar materiaal
  • Gevoelig voor UV
  • Zwaar
Laag tot hoog
Houten bak
  • Isolerend materiaal
  • Duurzaam materiaal
  • Allerhande afmetingen
  • Risico op rotting van het hout
  • Zwaar
Hoog
Metalen bak
  • Gaat lang mee
  • Risico op rotting van de wortels bij slecht waterbeheer
  • Risico op oververhitting van de bak in de zomer
Hoog
Tas in geotextiel
  • Allerhande afmetingen
  • Licht
  • Goede verluchting
  • Ruimte voor wortelvorming
  • Onbreekbaar
  • Niet-hernieuwbare materialen
  • Kortere levensduur
Laag tot hoog
Stenen bak
  • Gaat lang mee
  • Zwaar
  • Risico op rottende wortels
Hoog
Recuperatiemateriaal
  • Allerhande afmetingen
  • Valorisatie van materialen
  • Wisselende kwaliteit
  • Risico op besmetting
Gratis
Hangende mand
  • Verticaal (geschikt voor hangende planten)
  • Risico op vallen
  • Gieten is ingewikkeld
Gemiddeld

Hergebruik van recipiënten

Het is niet nodig om steeds nieuwe recipiënten aan te kopen!  Hergebruik van bestaande recipiënten  kan een oplossing zijn:

  • bloempotten, emmers, tweedehands bloembakken;
  • originelere recipiënten: oude badkuipen, oude wijn- of fruitkisten, bakken in piepschuim, oude tonnen, stevige opbergbakken, oude zandbakken, plastic flessen met de bovenkant eraf geknipt, tetrapakdozen in trapvorm
Te vermijden
Te vermijden:  banden (bevatten zware metalen), recipiënten van geïmpregneerd hout (met giftige chemische stoffen), en gebeitste of geverfde potten (vele verven en beitsen zijn giftig).
De juiste reflex
De juiste reflex :  Vermijd rechtstreeks contact tussen het substraat en de bak door een  ondoorlatend zeil langs de binnenkanten  van de bak aan te brengen. Dat vermijdt het risico op overdracht van vervuilende stoffen enerzijds én voorkomt dat het hout vroegtijdig gaat rotten omwille van vochtigheid.

Betonnen bak
Voorbeeldgebouw
“Toekomststraat”

Betonnen bak - Voorbeeldgebouw “Toekomststraat”

© Yvan Glavie

Verscheidene types recipiënten
voorbeeldgebouw
“Leuvensesteenweg”

Verscheidene types recipiënten - voorbeeldgebouw “Leuvensesteenweg”

© Bernard Boccara

Teelten op balkon

 

Teelten op balkon

© X. Claes

Recipiënten in geotextiel

Recipiënten in geotextiel

© Skyfarms

Houten recipiënten geplaatst bij de FOD Pensioenen en bij Engie

Houten recipiënten geplaatst bij de FOD Pensioenen en bij Engie
Houten recipiënten geplaatst bij de FOD Pensioenen en bij Engie

© Skyfarms

Waar gedijen teeltbakken het best?

De installatie moet op een strategische plek staan waar de planten in gunstige omstandigheden kunnen groeien. Daarom dient rekening gehouden te worden met verscheidene parameters.

Mobiliteit

Het is vaak moeilijk om de geïnstalleerde voorzieningen nog te verplaatsen omwille van het gewicht van de bakken. Als ze dan toch moeten verplaatst worden (planten die bv. moeten binnengehaald worden om vorst te vermijden), dan is het beter een licht of mobiel recipiënt te kiezen (bv. een rollende bak).

Blootstelling aan de zon

De planten zijn geklasseerd in verschillende categorieën in functie van hun behoefte aan licht.

Duur van de blootstelling aan de zonType planten
ZonMeer dan 6u blootstelling aan de zonFruitteelt, groenten, fruit
Halfschaduw3 tot 6u blootstelling aan de zonBladgroenten
SchaduwMinder dan 3u blootstelling aan de zonRucola, tuinkers, peterselie, munt, bieslook, aardbei, frambozenstruik

Het is aan te raden om de gepaste planten te kiezen in functie van het zonlicht op de plek in kwestie. Indien vereist kan een zonnestudie uitgevoerd worden.

Toegankelijkheid

Of de teeltruimte zich nu op de begane grond of op het dak van een gebouw bevindt, hij moet vlot toegankelijk zijn voor:

  • De inwoners en het onderhoudspersoneel;
  • De logistieke infrastructuur (auto's, vrachtwagens, enz.) bij professionele productie,
  • De klanten bij een beroepsactiviteit met directe verkoop;
  • De aanvoer van materiaal (aarde, bouwmaterialen, enz.);

Wind

Bij het kiezen van de plek voor de installatie moet rekening gehouden worden met de wind die een invloed kan hebben op de  plantengroei  doordat de planten gaan  overhellen  en de bodem gaat  uitdrogen.

Verder verhoogt de wind het  risico op vallen  van het recipiënt. Daarom moet er  ballast  aan toegevoegd worden of een structuur die de recipiënten kan stabiliseren om te vermijden dat ze vallen.

Welk substraat gebruiken voor teeltbakken?

Hoofdsamenstelling

De kwaliteit van de plantenproductie zal rechtstreeks afhangen van het type substraat. Bij teeltbakken komt het substraat van buiten uit en kunnen de bakken dus gevuld worden met een  mix van tuinaarde en compost  (2/3 – 1/3). Die compost moet rijp genoeg zijn om de aarde structuur en voedingsstoffen te verschaffen en het vocht op peil te houden. Er kan regelmatig compost toegevoegd worden. De aanwezigheid van aardwormen verbetert de agronomische kwaliteit van het substraat (verluchting en textuur).

De dikte van het substraat moet minimaal  20 tot 30 cm  zijn.

Een biologische grond of grond op basis van organisch materiaal kan de tuingrond vervangen. Het is echter aan te raden om de componentenlijst te controleren en grond te vermijden die chemische mest of veen bevat. Die laatste is afkomstig van natuurlijke sites met een grote ecologische waarde die onherroepelijk vernietigd wordt bij de ontginning van veen.

Afwatering van het substraat

Voor een goede afwatering van de teeltbakken kan een van volgende technieken toegepast worden:

  • Toevoegen van  grof zand  of  vermiculiet  met een aarde/compost-mengeling voor  10% van het volume ;
  • Op de bodem van het recipiënt: toevoegen van een  laag strogrind , stukken  aardewerk  of enkele dikke stenen als de bak vrij groot is;
  • Onder aan het recipiënt: toevoegen van materialen die waterafvoer mogelijk maken met behoud van het substraat:

    • Voor bakken : de voorkeur geven aan doeken in geotextiel;
    • Voor potten : scherven, kurken, jutedoek of karton gebruiken.

Wat zijn de aandachtspunten bij het ontwerp van teeltbakken?

Het installeren van teeltbakken is geen sinecure. Er moet rekening gehouden worden met een aantal parameters bij het ontwerp ervan: type substraat, weerstand van de draagstructuur, irrigatie, enz.

Voorafgaande beslissingen

De integratie van teeltbakken in een vastgoedproject moet voorzien worden  vanaf het ontwerp  ervan om de nodige voorzieningen te treffen: toegang tot te ontginnen oppervlakken, draagvermogen van platte daken, watertoevoer, oriëntatie en inrichting van de balkons, enz.

Het  beheer van een moestuin  moet ook uitgedacht worden vóór de start van het project en aangepast aan de sociaaleconomische doelstellingen om te zorgen dat het een succes wordt. De aanleg en de indeling van de ruimte zullen verschillen naargelang het een collectief of een individueel project is.

Irrigatie

Teeltbakken kunnen snel uitdrogen bij grote hitte. Voor een optimale plantengroei moet de grond  regelmatig besproeid worden . Opteer voor een rationeel waterverbruik door bakken te nemen met  wateropvang  (met een overloop).

Tegelijk moet ook gedacht worden aan de aanleg van  watertappunten  dicht bij de teeltplekken.

Ook de  opvang van hemelwater  op de daken is perfect aangewezen voor het besproeien van teeltbakken. Er moet wel gelet worden op het type materiaal gebruikt voor het opvangoppervlak om mogelijke vervuiling met zware metalen te vermijden.

Dossier | Hergebruik van hemelwater

Irrigatiesysteem – Voorbeeldgebouw
“Leuvensesteenweg”

Irrigatiesysteem – Voorbeeldgebouw “Leuvensesteenweg”

© Bernard Boccara

Bak met waterreserve
 

Bak met waterreserve

© Green SURF

Afmetingen

De afmetingen van de recipiënten worden gekozen in functie van de beschikbare ruimte en de geteelde planten. Hoe groter de groenten zijn en hoe langer de teelt duurt, des te dieper en groter de potten moeten zijn. Voor de meeste groenten volstaat een  diepte van 20-30 cm . Het voorzien van voldoende ruimte tussen elke groente kan de groeisnelheid opdrijven. Te grote recipiënten (maximum 1m50) zijn te vermijden omwille van de ruimte in het midden die dan niet meer toegankelijk is. Opgelet ook met de impact op het gewicht.

  • Kleine recipiënten:

    • 15-20 cm diameter of zijde ;
    • bloembak, kruiden, sierplanten ;
  • Middelgrote recipiënten:

    • groenteteelt ;
  • Grote recipiënten:

    • 1 m breedte/diameter of meer ;
    • groenteteelt.

Kleine recipiënten

© Leefmilieu Brussel

Middelgrote recipiënten

Middelgrote recipiënten

© Leefmilieu Brussel

Grote recipiënten

Grote recipiënten

© X. Claes

Draagvermogen van de daken

Wanneer teeltbakken geïnstalleerd worden op gebouwen, kan dit een invloed hebben op de stabiliteit ervan. Er moet dus op toegezien worden dat de gekozen plek in staat is het gewicht van de potten, bloembakken of hangende bakken die men wil installeren, te ondersteunen.

De berekening van het draagvermogen van het gebouw is een belangrijke parameter om te overwegen bij het ontwerp van dit type inrichting. Het gewicht van een installatie teeltbakken zal afhangen van de  hoogte van het substraat , het  type gebruikt materiaal   en de  waterverzadiging . Die parameters dienen gecontroleerd te worden in het kader van een studie door de ingenieur stabiliteit.

Een voorbeeld: een moestuinbak van 30 cm hoogte zal ongeveer 150 kg/m 2  wegen bij droge aarde en kan meer dan  400 kg/m 2  wegen bij natte aarde. Die lasten liggen hoger dan een traditioneel balkon kan ondersteunen (tussen 250 en 350 kg/m²).

Met welke regelgevende aspecten moet rekening gehouden worden bij teeltbakken?

Aansprakelijkheid

Persoonlijk

De persoon verantwoordelijk voor de teeltruimten is verplicht om alle maatregelen ingevoerd te hebben om het vallen van de recipiënten, de planten of het gietwater te vermijden.

Voor collectieve ruimten

Er is geen wettelijk statuut voor de collectieve ruimte (burgergroepering). De aansprakelijkheid bij een ongeval ligt bij alle mensen die deelnemen aan de activiteiten.

In het kader van een vzw

De vzw is een aparte rechtspersoonlijkheid, die onafhankelijk staat van de rechtspersoonlijkheid van haar leden. Dat betekent dat ze zelf rechten en plichten heeft. De leden hebben een beperkte aansprakelijkheid en verbinden hun eigen vermogen niet met het lot van de vzw.

Website van de federale overheidsdienst i.v.m. vzw's

Reglementering gebouw

Bij de installatie van een project met teeltbakken dient het project erop toe te zien dat de opgelegde regels gerespecteerd worden inzake:

  • Toegankelijkheid (afmetingen van de toegangswegen...) en veiligheid op de teeltzone en op de weg ernaartoe (balustrades);

    • Raadpleeg de norm: NBN B 03-004 “Borstweringen van gebouwen”;
    • enz.
  • Brandveiligheid;

    • Koninklijk besluit van 12 juli 2012 tot wijziging van het koninklijk besluit van 7 juli 1994 tot vaststelling van de basisnormen voor de preventie van brand en ontploffing waaraan de nieuwe gebouwen moeten voldoen
    • NBN CEN TS 1187
    • EN 13501 -5
  • Stabiliteit van het gebouw;

    • Eurocode NBN EN 1991-1-1 ANB
  • Stedenbouwkundige reglementen;

Reglementering professionele productie

De productie in een teeltbakinstallatie kan geen biolabel ontvangen, zelfs wanneer dit gebeurt zonder synthetische productiemiddelen of gewasbeschermingsmiddelen.

Bij een professionele productie wordt de verkoop gereglementeerd door het FAVV dat een  plantenpaspoort  invoert voor plantaardige producten die schadelijke organismen zouden kunnen bevatten, om zo de fytosanitaire kwaliteit van de producten te waarborgen.

Voorbeelden van goede praktijken

Wijk vieux Sainte-Anne

Wijk vieux Sainte-Anne

© Leefmilieu Brussel

Het moestuinproject op het dak van het sportcentrum in de wijk Vieux Sainte-Anne is in 2014 opgestart via burgermobilisatie. Ondertussen zijn verscheidene dakstructuren op poten gezet: een moestuin in bakken, een compost, een kippenhok en twee tuinen (biodiversiteit en ontspanning).

Link naar de website van  Wijk Vieux Sainte-Anne

Het kleine paradijs - OCMW Sint-Joost

Het kleine paradijs - OCMW Sint-Joost

© GoodPlanetBelgium

Het project is ontstaan in het rusthuis Anne-Sylvie Mouzon in Sint-Joost en biedt de bewoners een groenere leefomgeving. Elke week worden intergenerationele activiteiten georganiseerd in deze moestuin die met zijn hoger geplaatste bakken aangepast is aan de mogelijkheden van de bewoners.

Link naar de website van  GoodPlanet  met meer informatie over dit project

Kruidenspiraal – Forest Vert

Kruidenspiraal – Forest Vert

© Leefmilieu Brussel

In deze spiraal die opgestart is in 2009, kunnen bewoners vandaag kruiden telen en de lokale fauna kan er gedijen. De specifieke constructie van de spiraal zorgt ervoor dat de klimaatvoorwaarden en de water- en de bodemkenmerken variëren. Zo beantwoordt dit systeem aan de specifieke behoeften van elke plant.

Link naar de website van  Cité Forest Vert

Verder gaan

In de gids

Er zijn extra voorzieningen te overwegen bij de installatie van teeltbakken:

Andere publicaties als hulp – Leefmilieu Brussel

Websites

Bibliografie

  • Grard B. J.-P., Chenu C., Manouchehri N., Houot S., Frascaria-Lacoste N., Aubry C. (2017) Rooftop Farming on Urban Waste Provides Many Ecosystem Services.  Agronomy for Sustainable Development . 38 :2

bijgewerkt op 13/06/2019

Code n° : NAT05 - Thema's : Natuurontwikkeling - Andere thema's : Stedelijke landbouw - Gerelateerde project components : Omgeving | Flora | Vloer